برای انتشار صکوک چه مراحلی باید طی شود؟

565

سوالات مرتبط با انتشار صکوک

سوال ۱ – صکوک چیست؟

صکوک یک نوع ابزار تامین مالی می باشد که در کشورهای اسلامی به جای اوراق قرضه به کار گرفته می‌شود و به عنوان اوراق بهادار با پشتوانه مالی تعریف می‌شود که باید خود دارای ارزش باشد و نمی‌تواند براساس فعالیت‌های سفته بازی و سوداگرانه و در واقع فعالیت‌هایی که بدون خلق ارزش و کار صورت می‌گیرند، سودآوری داشته باشد.

سوال ۲ – تفاوت اساسی صکوک با اوراق قرضه مرسوم در بازارهای مالی چیست؟

صکوک بیانگر مالکیت یک دارایی مشخص است در حالی که اوراق قرضه فقط حاکی از تعهد بدهی هستند. یعنی رابطه بین صادرکننده و خریدار اوراق قرضه رابطه وام‌دهنده و وام‌گیرنده است که نرخ بهره وام هم ثابت است و این موجب ربا می‌شود.

دارایی موضوع اوراق صکوک از نظر شرعی باید مجاز و صحیح ( کاملا مشخص ) باشد. در حالی که در اوراق قرضه دارایی‌هایی که از نظر اسلام پذیرفته نیست نیز می‌تواند پشتوانه اوراق قرار بگیرد.

اعتبار اوراق قرضه به اعتبار صادرکننده یا ناشر آن وابسته است و با آن سنجیده می‌شود در حالی که اعتبار صکوک به ناشر بستگی ندارد بلکه به ارزش دارایی پشتوانه بستگی دارد.

فروش صکوک در بازار ثانویه فروش مالکیت یک دارایی است اما فروش اوراق قرضه فروش بدهی است.

در صکوک امکان افزایش اصل دارایی و در نتیجه ارزش خود ورقه صکوک وجود دارد در حالی که اصل بدهی در اوراق قرضه قابلیت افزایش ندارد.

سوال ۳ – مزایای اوراق صکوک چیست؟

صکوک نقدینگی بانی ( شرکت منتشر کننده ) را افزایش می ‌دهد.

دارایی‌هایی که نقدینگی پایینی دارند و یا غیر‌نقد هستند از ترازنامه خارج شده و وجوه نقد جایگزین آن می شود.

با اینکه قسمتی از دارایی‌ها از شرکت بانی جدا می‌شود اما با این حال باز هم بانی می‌تواند از دارایی‌ها استفاده کند.

از آنجا که صکوک با پشتوانه‌ی دارایی‌منتشر می‌شود لذا دارای ریسک کمتر است و هزینه‌ی تأمین مالی را نیز کاهش می‌دهد.یک راه دیگر کاهش هزینه‌ی تأمین مالی استفاده از افزایش اعتبار است.

صکوک با فراهم کردن امکان تبدیل دارایی‌ها به اوراق بهادار به توسعه‌ی بازار سرمایه کمک می‌کند.

چنانچه برای دادوستد اوراق صکوک یک بازار ثانویه فراهم می‌شود، آنگاه قابلیت نقدشوندگی این اوراق هم افزایش می‌‌یابد.

سوال ۴ – چند نوع صکوک وجود دارد  و انواع آن کدام است؟

صکوک به دو دسته تقسیم می شود. ثابت و متغیر

اوراق صکوک اجاره و مرابحه از انواع صکوک با نرخ بازدهی ثابت و اوراق مشارکت و مضاربه از صکوک با نرخ بازدهی متغیر هستند.

سوال ۵- تعریف اوراق اجاره چیست؟

اوراق اجاره اوراق بهاداری است که دارنده آن مالک بخشی از دارایی است که براساس قرارداد اجاره واگذار شده است. این اوراق افزون بر قابلیت برای تجهیز و تخصیص منابع در بازار اولیه، قابلیت خرید و فروش در بازار ثانویه را نیز دارند.

سوال ۶ – ماهیت اوراق اجاره چیست؟

روش کار در اوراق اجاره به این صورت است که یک مؤسسه مالی با انتشار اوراق اجاره منابع مورد نیاز را جمع آوری می‌کند سپس با استفاده از آن منابع، کالاهای سرمایه‌ای و مصرفی با دوام مورد نیاز دولت، بنگاه‌ها، مؤسسه‌ها و اشخاص حقیقی و حقوقی را خریداری کرده به آنان اجاره می‌دهد، از آن جا که کالاهای مذکور با استفاده از منابع صاحبان اوراق خریداری می‌شود آنان مالک کالاها بوده و به تبع آن مالک اجاره بها نیز خواهند بود.

برای مثال مؤسسه مالی با انتشار اوراق اجاره به ارزش صد میلیارد ریال به وکالت از طرف صاحبان اوراق، اقدام به خرید تعدادی هواپیمای مسافربری می‌کند سپس از طرف آنان، هواپیماها را به یک شرکت هواپیمایی اجاره می‌دهد و به صورت ماهانه اجاره بهای آن‌ها را دریافت کرده پس از کسر درصدی به عنوان حق الوکاله، بین دارندگان اوراق به تناسب تقسیم می‌کند.
بنابراین رابطه حقوقی دارندگان اوراق با مؤسسه مالی رابطه وکالت است، افراد با پرداخت پول نقد و دریافت اوراق اجاره به مؤسسه مالی وکالت می‌دهند پول آنان را به صورت مشاع همراه با پول سایر متقاضیان اوراق اجاره، برای خرید کالاهای سرمایه‌ای و بادوام هزینه کند سپس آن کالاها را به صورت اجاره در اختیار متقاضیان قرار دهد و به صورت ماهانه یا فصلانه اجاره بهای آنها را دریافت کرده پس از کسر درصدی به عنوان حق الوکاله بین صاحبان اوراق تقسیم کند.

سوال ۷ – انواع اوراق اجاره کدامند؟

اوراق اجاره را می توان به روشهای مختلفی دسته بندی کرد. این اوراق را بر اساس نوع عقد میتوان به دو دسته اوراق اجاره عادی و اوراق اجاره به شرط تملیک و بر اساس نوع بانی به دو دسته شرکتهای عادی و موسسات مالی(بانکها و موسسات مالی و اعتباری غیر بانکی و لیزینگها) تقسیم نمود. یا می توان اوراق اجاره را با توجه به هدف انتشار به سه دسته شامل اوراق اجاره تأمین دارایی، اوراق اجاره تأمین نقدینگی و اوراق اجاره رهنی تقسیم نمود.

بر اساس نوع قرار داد:

الف. اوراق اجاره عادی

در این اوراق، مؤسسه مالی کالا را متناسب با عمر مفید آنها برای مدت زمان مشخص به متقاضیان اجاره می‌دهد و در پایان قرارداد، کالای مذکور را تحویل گرفته در بازار کالاهای مستهلک (دست دوم) به فروش می‌رساند و قیمت حاصل از فروش را به خرید کالاهای جدید اختصاص می‌دهد و یا به حساب صاحبان اوراق منظور می‌دارد. ( پس از پایان اقساط اجاره نهاد واسط هواپیما را می فروشد و قیمت حاصل از فروش را یا بین صاحبان اوراق تقسیم می کند و یا کالاهای جدید خریداری و وارد شبکه اجاره می‌کند و این فرایند را پیوسته استمرار می‌دهد. )

ب. اوراق اجاره به شرط تملیک

در این روش مؤسسه مالی با استفاده از منابع حاصل از واگذاری اوراق اجاره، کالا یا کالاهای سرمایه‌ای و مصرفی بادوام را خریداری و به صورت اجاره به شرط تملیک به متقاضیان واگذار می‌کند به این بیان که مستأجر با پرداخت آخرین اجاره بها، مالک عین مستأجره می‌شود.  (شرکت هواپیمایی پس از پایان اقساط اجاره مالک هواپیما می شود.)

بر اساس هدف انتشار:

۱- اوراق اجاره تأمین دارایی: اوراق اجاره تأمین دارایی، اوراقی است که در آن نهاد واسط، یک دارایی (یا مجموعه ای از دارایی ها) را از طرف سرمایه گذاران، از فروشندهای خریداری نموده و به بانی اجاره میدهد. از آنجا که اوراق اجاره جهت به دست آوردن یک دارایی خاص برای بانی توسط واسط منتشر می شود، لذا به این اوراق، اوراق اجاره تأمین دارایی گفته می شود. مانند شرکت های لیزینگ

۲- اوراق اجاره رهنی: نوع دوم اوراق اجاره بیشتر مورد استفاده بانکها، لیزینگها و موسسات اعتبار دهنده می باشد. در این نوع از اوراق، بانی (بانک) تسهیلاتی که قبلاً در قالب عقد اجاره به شرط تملیک پرداخته کرده را به شخص ثالثی (واسط) می فروشد. بنابراین ابتدا واسط، اوراق اجاره را منتشر می نماید و سپس دارایی هایی که بانک در قالب عقد اجاره به شرط تملیک در طی زمان به افراد مختلفی داده است را از وی خریداری می نماید. با فروش این دارایی ها رابطه بانی و واسط قطع می شود و واسط از طرف سرمایه گذاران مالک دارایی هایی می شود که بانی آنها را قبلاً به صورت اجاره به شرط تملیک به گیرندگان تسهیلات واگذار نموده است.

۳- اوراق اجاره تامین نقدینگی: در این نوع از اوراق اجاره، واسط با واگذاری اوراق به مردم و جمع آوری وجوه، به وکالت از طرف آنها یک دارایی (ثابت مشهود) را از بانی خریداری کرده سپس مجددا به (بانی) اجاره می دهد. به عبارت دیگر این نوع از اوراق، مبتنی بر فروش و اجاره مجدد است. در این حالت بانی با استفاده از اوراق اجاره، اقدام به تأمین نقدینگی مورد نیاز خود می کند. به بیان ساده می توان گفت بانی توانسته است با وثیقه قرار دادن دارایی خود، مبلغی را جهت رفع نیازهای نقدینگی خود کسب نماید. این عامل سبب نامگذاری این اوراق به اوراق تامین نقدینگی شده است زیرا مثلاً شرکتی که نیازمند وجه نقد است دارایی خود را می فروشد و آن را به صورت اجاره به شرط تملیک مجدداً به دست می آورد. در این نوع از اوراق نیز اجاره دارایی به صور مختلف قابل تصور است.

سوال ۸ – جهت انتشار اوراق اجاره وجود چه نهادهایی لازم است؟

جهت انتشار اوراق اجاره وجود حداقل سه نهاد مالی ضروری می‌باشد که عبارتند از بانی، واسط و امین.

بانی:  شخص حقوقی است که نهاد واسط برای تأمین مالی وی در قالب عقود اسلامی، اقدام به انتشار اوراق بهادار اسلامی می‌نماید. ( شرکتی که قصد تامین مالی دارد). بانی به لحاظ نوع اوراق بهاداری که منتشر می­کند دارای جایگاه و نقش حقوقی متفاوتی است.

واسط: نهاد مالی است که صرفاً به منظور نقل و انتقال دارایی به وکالت از دارندگان صکوک اجاره و انتشار صکوک اجاره تشکیل می‌شود. همینطور نهاد واسط نسبت به دریافت سود و به تناسب اصل اوراق و توزیع آن بین دارندگان اوراق اقدام می­ورزد.

امین: نیز شخص حقوقی است که به نمایندگی از سرمایه‌گذاران و به منظور حفظ منافع آنان در چارچوب ضوابط اجرایی انتشار صکوک اجاره مسئولیت نظارت برکل فرآیند عملیاتی صکوک اجاره را بر عهده دارد.

سوال ۹-  ایا پس از پایان مدت اجاره شرکت هواپیمایی باید پولی بپردازد تا مالک هواپیما شود ؟

نهاد واسط در پایان مدت اجاره طبق قرارداد به صورت مجانی یا در مقابل عوض معین (که در قرارداد اجاره تعیین شده است) کالای مذکور را به تملیک مستأجر در می‌آورد.

سوال ۱۰-  اوراق اجاره برای چه کالاهایی کاربرد دارد؟

کالاهای مصرفی بادوام (زمین، ساختمان، ویلا، اتومبیل، موتور سیکلت و لوازم منزل )، کالاهای سرمایه‌ای بنگاههای اقتصادی (زمین، ساختمان، مغازه، کارگاه، مزرعه، باغ، هواپیما، کشتی، کامیون، اتوبوس، مینی‌بوس، سواری، لوکوموتیو، ماشین آلات و خط تولید )، کالاهای سرمایه‌ای دولت و مؤسسات دولتی(کالاهای سرمایه‌ای مورد نیاز وزارت خانه‌ها، شرکت‌ها، مؤسسات و نهادهای وابسته به دولت و شهرداریها همچون زمین، ساختمان، مدرسه، دانشگاه، بیمارستان، هواپیما، کشتی، سد، اسکله، اتوبان، جاده و پارک )

سوال ۱۱ – سود اوراق اجاره برای دارندگان آن چگونه حساب می شود؟

سهم ورقه از مجموع اجاره بهاهای ماهانه و سهم ورقه از قیمت مستهلک و ، سهم ورقه از قیمت خرید کالا و سهم ورقه از مجموع هزینه‌های حفظ و نگهداری دارایی اجاره داده شده است.

سوال ۱۲ –  مزیت های اوراق اجاره چیست؟

باتوجه به ماهیت قرارداد اجاره به ویژه نوع اجاره به شرط تملیک، مؤسسه مالی ناشر اوراق اجاره می‌تواند چنان برنامه ریزی کند که برای هر سال مالی معین نرخ بازدهی معینی برای صاحبان اوراق بپردازد در نتیجه این اوراق در بخش ابزارهای مالی با بازدهی معین قرار می‌گیرند، که می‌توانند اهداف و سلیقه‌های آن گروه از صاحبان وجوه که به دنبال سود معین و بدون ریسک هستند، پوشش دهند.

با توجه به بازار ثانوی، این اوراق قدرت نقد شوندگی خواهند داشت و با توجه به بازدهی معین آنها به نظر می‌رسد درجه نقدینگی آنها بیشتر از اوراق سهام عادی و کمتر از سپرده‌های بانکی باشد.

سوال ۱۳ –  معاملات اوراق اجاره در بازار ثانویه به چه صورت است ؟

پس از تبدیل وجوه حاصل از اوراق به کالا صاحبان اوراق ( سرمایه گذاران ) مالک آن کالاها و به تبع آن مالک اجاره بهای حاصل از اجاره دادن آن کالاها هستند در نتیجه هر زمان که بخواهند می‌توانند سهم خودشان از آن مالکیت مشاع را به هر کس که بخواهند منتقل کنند و بعد از انتقال، صاحب جدید اوراق مالک سهم مشاع از دارایی خواهد بود و رابطه وکالتی مؤسسه با صاحب قبلی اوراق قطع شده و با صاحب جدید برقرار می‌شود و تمام منافع حاصل از اوراق از این تاریخ به بعد به صاحب جدید تعلق خواهد گرفت.

سوال ۱۴-  قیمت اوراق تحت تاثیر چه عواملی می باشد؟

قیمت اوراق اجاره تحت تأثیر عوامل مختلف به ویژه نوع قرارداد اجاره، نرخ بازدهی اوراق، نرخ بازدهی اوراق مشابه، نرخ تورم تغییر می‌کند و ممکن است قیمت معاملاتی اوراق پایین‌تر یا بالاتر از قیمت اسمی اولیه آنها باشد، در نتیجه بازدهی اوراق برای صاحبان اوراق عبارت است از سهم اوراق از اجاره بهای ماهانه به اضافه مابه التفاوت قیمت خرید با قیمت فروش.

سوال ۱۵ – شرایط انتشار صکوک اجاره چیست؟آیا هر شرکتی میتواند صکوک اجاره منتشر کند؟

صکوک توسط ناشر منتشر می شود. و ناشر باید با پیشنهاد عامل (مؤسسه اعتباری)  توسط بانک مرکزی تایید شود.

شرکتی که مجوز انتشار صکوک را دارد باید:

در قالب حقوقی شرکت سهامی و یا تعاونی باشد.

مجموع جریانات نقد حاصل از عملیات شرکت در دو سال مالی اخیر مثبت باشد.

نسبت بدهی شرکت در ۲ سال اخیر حداکثر ۹۰% باشد.

نظر حسابرس شرکت در خصوص صورت های مالی دو دوره‌ی اخیر مقبول و یا مشروط باشد.

شرکت از لحاظ اعتبار سنجی و رتبه بندی پذیرفته شده باشد.

اهلیت و ظرفیت شرکت نیز مورد بررسی قرار گرفته باشد.

سوال ۱۶- آیا اقساط  صکوک اجاره ماهانه پرداخت میشود؟

پرداخت اقساط اجاره به دو صورت می باشد: پرداخت کامل اجاره بها در مواعد پرداخت تا سررسید نهایی و پرداخت بخشی از اجاره در مواعد پرداخت تا سررسید نهایی وتصویه مابقی منافع اوراق اجاره در سرسید نهایی. و یا به هر شکل دیگر که مورد توافق طرفین است.

سوال ۱۷-  حداقل مبلغی که میتوان با صکوک اجاره تامین مالی کرد چقدر است؟ حداکثر چطور؟

حداقل رقم قابل انتشار اوراق مبلغ ۵۰ میلیارد ریال و متناسب با سرمایه و توان پرداخت اجاره بها توسط شرکت می‌باشد.

سوال ۱۸ –  آیا انتشار صکوک اجاره نیاز به ضامن دارد؟

در صورتی که اوراق اجاره دارای رتبه اعتباری باشند، وجود ضامن الزامی نخواهد بود.

سوال ۱۹ – عمر صکوک اجاره چقدر است؟ کسی که با صکوک اجاره تامین مالی میکند چند سال باید اقساط صکوک اجاره را پرداخت کند؟

سررسید صکوک اجاره نمی تواند بیشتر از مدت زمان باقی مانده از عمر اقتصادی دارایی باشد. اوراق اجاره از انواع صکوک با دوره سررسید بیش از یک سال است و در بخش اوراق بلندمدت طبقه‌بندی شده است. در واقع بنگاه‌هایی که در پی تامین مالی کوتاه‌مدت با ارقام خرد هستند به دنبال اوراق مرابحه و آنها که به دنبال سررسید بلندمدت هستند، به دنبال اوراق اجاره می‌روند.

سوال ۲۰-  برای انتشار صکوک اجاره باید از کجا شروع کرد؟

ابتدا بانی ( شرکت منتشر دهنده ) پس از ارایه درخواست خود در خصوص خرید دارایی مانند زمین، هواپیما، تاسیسات و تجهیزات موردنیاز و یا غیره، با مراجعه به امین (شرکت مدیریت دارایی مرکزی بانک سرمایه) شرکت واسط را تشکیل می دهد. سپس شرکت واسط بعد از کسب مجوز های لازم، اوراق بهادار اجاره را منتشر نموده و وجوه حاصل از انتشار اوراق را جمع آوری می کند، و به وکالت از طرف سرمایه گذاران، دارایی مورد نیاز را خریداری نموده وبه صورت اجاره به شرط تملیک به بانی ( شرکت منتشر کننده ) اجاره می دهد. شرکت منتشر کننده نیز دارایی را از واسط تحویل گرفته و اجاره خود را در مواعد مقرر به واسط پرداخت می نماید.

سوال ۲۱ – آیا تا به حال صکوک اجاره منتشر شده است؟ 

اولین صکوک اجاره در سال ۱۳۸۹ با همکاری سازمان بورس اوراق بهادار و شرکت تأمین سرمایه نوین برای شرکت هواپیمایی ماهان منتشر شد. سازمان بورس و اوراق بهادار تاکنون اقدام به انتشار سه دستورالعمل انتشار اوراق اجاره، مرابحه و قرض الحسنه نموده است و همچنین دستورالعمل انتشار اوراق استصناع نیز به زودی منتشر خواهد شد.

سوال ۲۲- رویه‌ی اجرایی انتشار اوراق اجاره به چه صورت است؟ 

بانی جهت مشخص نمودن شیوه تامین مالی به یکی از نهادهای دارای مجوز مشاوره عرضه مراجعه می نماید.

مشاور عرضه به نمایندگی از بانی، از سازمان بورس و اوراق بهادار موافقت اصولی تامین مالی از طریق انتشار اوراق اجاره را دریافت می نماید.

مشاور عرضه جهت تعیین نهاد واسط به شرکت مدیرت دارایی مرکزی مراجعه می نماید.

پس از اخذ مجوز، نهادواسط برای تامین مالی از طرف بانی به انتشار صکوک اجاره مبادرت می‌ورزد.

نهاد واسط دارایی موجود را به بانی اجاره می دهد.

نهادواسط پرداختهای منظم اجاره بهای حاصل ازدارایی را بین سرمایه‌گذاران توزیع می‌نماید.

پس از پایان مدت اجاره وفروش دارایی به بانی، نهاد واسط مبلغ اسمی اوراق صکوک را به سپرده گذاران باز پرداخت می نماید.

سوال ۲۳-  کارمزدهای انتشار صکوک اجاره چقدر است؟ 

در حال حاضر تعداد سفارش این اوراق باید به صورت مضربی از ١٠ باشد. در صورتی که سرمایه‌گذار در وسط دوره قصد خرید اوراق را داشته باشد، علاوه بر پرداخت قیمت اوراق، اجاره بهای اوراق از تاریخ آخرین پرداخت اجاره بها تا لحظه خرید را باید به فروشنده اوراق پرداخت نماید و در مقابل در پایان دوره پرداخت ، کل اجاره بهای دوره به خریدار تعلق می‌گیرد.

سوال ۲۴- آیا صکوک اجاره معاف از مالیات است؟ 

انواع صکوک مشمول معافیت درآمد سرمایه‌گذاران از پرداخت مالیات بوده و هزینه بهره آن برای بانی سپر مالیاتی ایجاد می‌کند. درآمد حاصل از فروش دارایی به نهاد واسط برای تأمین مالی از طریق عرضۀ عمومی اوراق بهادار نیز معاف از مالیات است و به نقل و انتقال آن هیچ‌گونه مالیات و عوارض تعلق نمی‌گیرد.

سوال ۲۵-  مخارج نگهداری مربوط به دارایی به عهده چه کسی می باشد؟

 مخارج مربوط به نگهداری ویژگی های اصلی دارایی به عهده‌ی مالک است. در حالی که هزینه های نگهداری مربوط به عملیات با آن بر عهده‌ی مستاجر می باشد.

سوال ۲۶- استصناع به چه معناست؟

استصناع قراردادی است که به موجب آن یکی از طرفین قرار داد، در مقابل مبلغی معین، ساخت و تحویل چیز مشخصی را در زمان معین نسبت به طرف دیگر به عهده می‌گیرد. سه نکته در قرارداد استصناع وجود دارد که آن را از سایر قراردادها متمایز می‌کند، نخست این که، در قرارداد استصناع به طور معمول کالای مورد نظر ( موضوع استصناع ) موجود نیست و سازنده در آیند آن را ساخته و تحویل می‌دهد، دوم اینکه در قرارداد استصناع تهیه مواد اوّلیه و لوازم کار به عهده سازنده است و سوم این که به‌طور معمول در زمان انعقاد قرارداد کل ثمن پرداخت نمی‌شود بلکه بخشی ازآ‌ن به عنوان پیش پرداخت داده می‌شود بخش دیگر به صورت دفعی یا تدریجی تا زمان تحویل کالا پرداخت می‌شود گاهی بخشی از آن به بعد از تحویل هم منتقل می‌شود.